راهنمای جامع مدیریت ریسک در سرمایه‌گذاری فین تک؛ از ایده تا سود!

سرمایه‌گذاری خطرپذیر چیست و چرا فین ‌تک آن را دوچندان پیچیده می‌کند؟

همانطور که اشاره کردیم سرمایه‌گذاری خطرپذیر (Venture Capital) فرآیندی است که در آن سرمایه‌گذاران یا صندوق‌ها، منابع مالی خود را در شرکت‌های نوپا با پتانسیل رشد بالا سرمایه‌گذاری می‌کنند. در مقابل، این سرمایه‌گذاران سهامی از شرکت دریافت می‌کنند و امیدوارند با رشد شرکت، بازدهی چندبرابری کسب کنند. اما این مسیر همواره همراه با ریسک شکست است. آمارها نشان می‌دهد که بیش از ۷۰ درصد استارتاپ‌ها در ۱۰ سال اول فعالیت خود از پا درمی‌آیند. وقتی صحبت از سرمایه‌گذاری در حوزه فین‌ تک می‌شود، این ریسک‌ها به دلایل خاصی تشدید می‌شوند. اولاً، فین‌تک در تقاطع دو حوزه حساس «فناوری و مالی» قرار دارد. این یعنی استارتاپ فینتک باید هم از نظر فنی قوی باشد و هم بتواند با قوانین پیچیده مالی و بانکی کشورها کنار بیاید. ثانیاً، اعتماد کاربر در این حوزه بسیار حیاتی است؛ یک نقض امنیتی کوچک می‌تواند اعتبار کل شرکت را از بین ببرد.

اما اولین سوال مهم این است که « استارتاپ فین‌تک چیست؟» استارتاپ فین تک، شرکتی نوپاست که با استفاده از فناوری، خدمات مالی را کارآمدتر، مقرون ‌به ‌صرفه‌تر یا در دسترس‌تر می‌کند. اما پیچیدگی آن در این است که این شرکت‌ها نه‌تنها باید نوآور باشند، بلکه باید بتوانند در یک اکوسیستم نظارتی پویا و گاه محدود، زنده بمانند. این ویژگی‌ها، ریسک سرمایه‌گذاری در فین‌تک را نسبت به سایر حوزه‌های فناوری بیشتر می‌کند. چنانچه تمایل دارید درباره این حوزه بیشتر بدانید و با تعریف فین تک آشنا شوید، پیشنهاد می‌کنیم نگاهی به مقاله «فین تک چیست؟ راز بقای بانک های سنتی در دنیای دیجیتال» در وبلاگ ملت ونچرز، داشته باشید.

شناسایی ریسک‌های کلیدی در سرمایه‌گذاری فین‌تک

صنعت فینتک، به همان اندازه که در رشد و نوآوری سرعت بالایی دارد با ریسک‌ها و فرصت‌های متعددی نیز روبرو است. مدیریت ریسک بدون شناسایی دقیق آن غیرممکن است. در سرمایه‌گذاری در استارتاپ‌های فین‌ تک، چهار دسته ریسک اصلی وجود دارد:

• ریسک فنی: شامل آسیب‌پذیری‌های امنیتی، وابستگی به APIهای خارجی، یا عدم مقیاس‌پذیری زیرساخت است. یا به عبارت دیگر، فین‌تک به دلیل وابستگی زیاد به فناوری‌های پیشرفته و پردازش داده‌های مالی حساس، اغلب در معرض حملات سایبری قرار دارد. این وابستگی یک شمشیر دو لبه است: از یک سو، فناوری به شرکت‌ها کمک می‌کند تا به سرعت رشد کنند و خدمات‌شان را گسترش دهند؛ از سوی دیگر، همین فناوری می‌تواند منبع اختلالات جدی یا حتی قطعی کامل خدمات باشد.در صورت بروز قطعی یا از کار افتادن سیستم‌ها، مشتریان دیگر نمی‌توانند به خدمات دسترسی پیدا کنند و این امر می‌تواند مستقیماً به از دست رفتن کسب‌وکار منجر شود. به‌عنوان مثال، اگر یک شرکت فینتک دچار نقض داده شود و اطلاعات مشتریانش در معرض خطر قرار گیرد، عواقب آن از جمله آسیب به اعتبار برند و افت شدید اعتماد کاربران می‌تواند برای کسب‌وکار فاجعه‌بار باشد.
• ریسک نظارتی: قوانین مالی در بسیاری از کشورها در حال تغییر است. یک استارتاپ ممکن است امروز قانونی باشد، اما فردا با تغییر مقررات، فعالیتش غیرقانونی شود. از طرف دیگر برخی مسیرها و قوانین در فین تک بسیار متفاوت از مسیرها در بانک‌های سنتی برای ارائه خدمات بانکی است. به طور مثال وام دهی در فین‌تک ممکن است به مدارک سخت‌گیرانه بانک‌های سنتی نیاز نداشت باشد اما از سوی دیگر میزان نظارت بر روند را کاهش می‌دهد.
• ریسک بازار: رقابت شدید با بانک‌های سنتی یا غول‌های فناوری می‌تواند بازار را برای استارتاپ‌های کوچک بسته کند. بانک‌های سنتی به طور معمول شناخته شده هستند و اعتماد به آن‌ها خیلی بیشتر است. از طرفی قوانین نظارتی محکمی دارند که باعث می‌شود میزان خطا کاهش پیدا کند هر چند که برخی از این موارد موجب کاهش سرعت ارائه خدمات می‌گردد اما هنوز نسبت به استارتاپ‌های فین تکی امنیت بیشتری دارد.
• ریسک تیمی: بسیاری از بنیان‌گذاران فین‌تک، یا در حوزه فناوری تخصص دارند یا در مالی، نه هر دو. این شکاف می‌تواند در تصمیم‌گیری‌های استراتژیک، فاجعه‌بار باشد.
• تأمین مالی: رشد گستردهٔ فین‌تک در سطح جهانی عمدتاً با حمایت سرمایه‌های خطرپذیر تقویت شده است. در سال ۲۰۲۱، این حوزه توانست ۱۳۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری جذب کند و به بخش پیشرو در جذب سرمایه تبدیل شود. اما رویکرد فعلی، یعنی تمرکز صرف بر رشد بدون توجه به سودآوری و با شعار «سود در آینده، به هر قیمتی»، دیگر پایدار نیست. در واقع، سرمایه‌گذاری خطرپذیر در فین‌تک در حال کاهش است. بر اساس داده‌های CB Insights، این سرمایه‌گذاری در سه‌ماههٔ اول سال جاری نسبت به همان دوره در سال ۲۰۲۱، ۴۸ درصد کاهش یافته و به ۴.۴ میلیارد دلار رسیده است. امروزه بسیاری از شرکت‌های فین‌تک، به‌ویژه آن‌هایی که خدماتشان بر مصرف‌کننده متمرکز است، در شرایطی قرار دارند که همزمان با نرخ بهره و تورم بالا، با کاهش تمایل سرمایه‌گذاران نیز روبه‌رو هستند. این وضعیت پس از آن شکل گرفته که این شرکت‌ها هزینه‌های سنگینی را برای پاسخ به تقاضای ایجادشده در دوران همه‌گیری کووید متحمل شده‌اند. در نتیجه، سطح سرمایه‌گذاری خطرپذیر در تمام حوزه‌های فین‌تک به میزانی نزدیک به دوران پیش از همه‌گیری بازگشته است.پس از سال‌ها رشد سریع، سرمایه‌گذاران دیگر صبور نیستند و انتظار بازدهی مالی عینی دارند. این تغییر نگرش در بازارهای عمومی نیز خود را نشان داده است؛ به‌طوری‌که ارزش سهام بسیاری از شرکت‌های فین‌تک تا ۸۰ درصد کاهش یافته است. چنین روندی می‌تواند هم رشد بخش فین ‌تک را کاهش دهد و هم ورود بازیگران جدید به این حوزه را دشوارتر سازد.

این ریسک‌ها نشان می‌دهند که آشنایی با روش‌های سرمایه‌گذاری در فناوری مالی تنها به ارزیابی مالی محدود نمی‌شود، بلکه نیازمند دیدگاه چند بعدی است.

راهکارهای هوشمند برای مدیریت ریسک در سرمایه‌گذاری فین‌تک

حالا که با ریسک‌های اصلی سرمایه گذاری فین تک آشنا شدیم نوبت به راهکارهای مدیریت ریسک می‌رسد. مدیریت ریسک در این حوزه یعنی پیش‌بینی، کاهش و واکنش هوشمند. برخی از استراتژی‌های مؤثر عبارتند از:

• ارزیابی عمیق مدل درآمدی: بررسی مواردی از این دست «آیا استارتاپ وابسته به کمیسیون است؟ آیا می‌تواند در بلندمدت سودآور شود؟».
• تنوع‌بخشی به پرتفوی: سرمایه‌گذاران خرد و نهادی باید سرمایه خود را در چندین استارتاپ فین‌تک با حوزه‌های مختلف (پرداخت، وام، بیمه‌ی دیجیتال و غیره) پخش کنند.
• مشارکت فعال: بهترین شرکت‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر فقط پول نمی‌دهند؛ آن‌ها در هیئت مدیره حضور دارند، شبکه‌های خود را در اختیار استارتاپ قرار می‌دهند و در بحران‌ها راهنمایی می‌کنند. این امر از جمله استراتژی‌هایی است که توسط ملت ونچرز در همکاری و سرمایه‌گذاری با استارتاپ‌ها اجرا می‌شود.
• استفاده از شاخص‌های کیفی: در نظر گرفتن شاخص‌هایی مانند** نرخ حفظ مشتری (Retention Rate)، رضایت کاربر (NPS)، و رعایت استانداردهای امنیتی (مثل ISO 27001) گاه از سودآوری کوتاه‌مدت مهم‌ترند.

این رویکردها، مدیریت ریسک در سرمایه‌گذاری خطرپذیر را از یک فرآیند دفاعی به یک استراتژی رقابتی تبدیل می‌کنند. و اما در ادامه برای بررسی اینکه چرا سرمایه ‌گذاری در فین تک می‌تواند سودآور باشد، به بررسی فرصت‌ها می‌پردازیم.

فرصت‌ها : چشم‌انداز سرمایه‌گذاری در آینده مالی دیجیتال

فین‌تک فرصت‌های گسترده‌ای در حوزه بانکداری دیجیتال ایجاد کرده است. با استفاده از فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی، بلاک‌چین و ریزخدمات، فین‌تک‌ها می‌توانند خدمات بانکی را سریع‌تر، ارزان‌تر و در دسترس‌تر ارائه دهند. فرصت‌های فین‌تک که سرمایه‌گذاران را تشویق می‌کند به طور خلاصه شامل موارد زیر می‌شود:

• شمول مالی: یکی از بزرگ‌ترین فرصت‌های پیش‌روی فینتک است. این حوزه می‌تواند به ورود به بازارهای عظیمی کمک کند که بانک‌های سنتی یا از آن‌ها غافل بوده‌اند یا قادر به پاسخگویی به نیازهایشان نبوده‌اند. طبق برآوردها، بیش از ۱.۵ میلیارد نفردر سراسر جهان هنوز به خدمات بانکی پایه دسترسی ندارند و صدها میلیون نفر دیگر نیز از خدمات مالی کافی بهره‌مند نیستند، جمعیتی که فین‌ تک می‌تواند برای آن‌ها راه‌حل ارائه دهد. علاوه بر این، نسل‌های جدیدی از مصرف‌کنندگان در حال ورود به بازار مالی هستند. این گروه‌ها که امروز بین ۱۰ تا ۴۰ سال سن دارند، رویکردی متفاوت نسبت به مدیریت مالی خود دارند و به‌طور طبیعی تمایل بیشتری به استفاده از راه‌حل‌های دیجیتال و فین ‌تک نشان می‌دهند.

  همچنین، شرکت‌های کوچک و متوسط (SMEها) و کسب‌وکارهای خرد، که حدود ۸۰ درصد از اقتصاد جهانی را تشکیل می‌دهند، اغلب به دلیل اندازه‌ی کوچکشان از سوی سیستم مالی سنتی نادیده گرفته می‌شوند. این کسب‌وکارها به حساب بانکی، بیمه و دسترسی آسان‌تر به اعتبار نیاز دارند. نیازهایی که فین ‌تک امروزه برای آن‌ها برآورده می‌کند.

• فناوری: یکی از مزیت‌های کلیدی فین ‌تک محسوب می‌شود؛ چرا که این شرکت‌ها نه تنها می‌توانند از فناوری‌های نوین بهره ببرند، بلکه گاهی خودشان آن‌ها را توسعه می‌دهند. برای نمونه، از هوش مصنوعی برای ساخت چت‌بات‌هایی استفاده می‌شود که پشتیبانی مشتریان یا مشاوره‌های مالی اولیه را ارائه می‌دهند. کلان‌داده (Big Data) هم به تحلیل حجم عظیمی از اطلاعات کمک می‌کند تا محصولات و خدماتی کاملاً شخصی‌سازی‌شده طراحی شوند. همچنین، بلاکچین امکان ایجاد دفاتر کل دیجیتال و قراردادهای هوشمند را فراهم می‌کند که امنیت و شفافیت بیشتری نسبت به روش‌های سنتی دارند.

• پتانسیل بازار: فین‌تک در بازارهای نوظهور، جایی که زیرساخت‌های مالی هنوز محدود یا قدیمی است و مدل‌های کسب‌وکار سنتی دیگر پاسخگوی نیازها نیستند، فرصت‌های رشد گسترده‌ای دارد. در مناطقی مانند آمریکای لاتین، آفریقا و آسیا، رشد فین ‌تک عمدتاً با هدف حل چالش‌های بزرگی هدایت می‌شود که شمول مالی و دیجیتال را گسترش می‌دهند.به‌عنوان مثال، استارت‌آپ‌های فین‌ تک آمریکای لاتین تنها در سه‌ماهه منتهی به ۳۱ مارس، ۲.۸ میلیارد دلار سرمایه جذب کردند که چهارمین رقم بزرگ ثبت‌شده در تاریخ این منطقه محسوب می‌شود. بر اساس تخمین IDB Invest و Finnovista، اکوسیستم فین‌تک این منطقه از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱ رشدی معادل ۱۱۲ درصد داشته است. در آفریقا نیز فین‌تک سریع‌ترین بخش در حال رشد است و در سال ۲۰۲۱، ۶۱ درصد از کل سرمایه‌گذاری فناوری (معادل ۲.۷ میلیارد دلار) را به خود اختصاص داده است. البته این روند در برخی بازارها هنوز با چالش‌هایی روبه‌روست و مسیرش کاملاً هموار نیست.

سود و زیان سرمایه‌گذاری در فین‌تک: چشم‌انداز واقع‌بینانه‌ای از بازدهی

بسیاری بر این باورند که سرمایه‌گذاری در فین‌تک یعنی «ثروت سریع». اما واقعیت این است که سود و زیان سرمایه‌گذاری در فین‌تک بسیار نامتقارن است: چند موفقیت بزرگ ممکن است کل ضررهای پرتفوی را جبران کنند. بر اساس گزارش‌های CB Insights، تنها حدود ۱۰ درصد از استارتاپ‌های فین ‌تک به ارزش بازاری بالای ۱ میلیارد دلار می‌رسند. بنابراین، روش‌های سرمایه‌گذاری در فین‌تک باید بر پایه صبر و دید بلندمدت باشد. همچنین، تأثیر سرمایه‌گذاری در فناوری مالی تنها به بازدهی مالی محدود نمی‌شود؛ این سرمایه‌گذاری‌ها می‌توانند به بهبود دسترسی به خدمات مالی، کاهش هزینه‌ها و افزایش شفافیت کمک کنند. برای خروج موفق، سرمایه‌گذاران باید از همان ابتدا استراتژی خروج (Exit Strategy) را برنامه‌ریزی کنند بررسی مواردی مانند این که «آیا هدف فروش به یک بانک است؟ یا ادغام با رقیب؟ یا عرضه اولیه سهام در بورس؟»، ضروری است.

آینده سرمایه‌گذاری در فین ‌تک: فین ‌تک و بانک‌ها در کنار هم

در سال‌های اولیه، فین ‌تک به‌عنوان «تهدیدی برای بانک‌ها» شناخته می‌شد. اما امروز، روند رو به رشدی به سمت همکاری شکل گرفته است. بانک‌ها با ارائه بانکداری به‌عنوان سرویس به فین‌تک‌ها، زیرساخت‌های نظارتی و مالی خود را در اختیار آن‌ها قرار می‌دهند، در حالی که فین‌تک‌ها نوآوری و تجربه کاربری را فراهم می‌کنند. این تحول، فرصت‌های جدیدی برای سرمایه‌گذاری ایجاد کرده است مانند فین‌تک سبز (Green FinTech)، فین‌تک برای جوامع محروم، و فناوری‌های هویت دیجیتال مالی. همچنین، فین ‌تک در صنعت بانکداری دیگر یک گزینه جایگزین نیست، بلکه بخشی جدایی ‌ناپذیر از آینده آن محسوب می‌شود. بنابراین، سرمایه‌گذاری در حوزه فین‌تک همچنان یک استراتژی هوشمندانه است. مشروط بر اینکه با آگاهی کامل از ریسک‌ها و با چارچوبی جامع برای مدیریت آن‌ها همراه باشد.

نتیجه‌گیری:

سرمایه‌گذاری در فین‌تک سفری است از ایده تا سود. سفری پر از نوآوری، اما همراه با ریسک‌هایی که نیازمند مدیریت هوشمندانه هستند. با درک عمیق از «سرمایه‌گذاری خطرپذیر »، شناسایی دقیق ریسک‌ها، و به‌کارگیری راهکارهای عملی برای «مدیریت ریسک در سرمایه‌گذاری»، می‌توان این مسیر را نه‌تنها ایمن‌تر، بلکه سودآورتر کرد. در نهایت، موفقیت در این حوزه به یک عامل کلیدی بستگی دارد: همکاری. همکاری بین سرمایه‌گذار و کارآفرین، بین فین‌تک و بانک، و بین فناوری و نظارت. در ملت ونچرز، ما معتقدیم که آینده مالی دیجیتال با همین روحیه ساخته می‌شود، جایی که ریسک، با دانش و همکاری، به فرصت تبدیل می‌شود.

https://fintechmagazine.com/articles/top-10-fintech-risks

https://www.bankingly.com/news/what-are-the-risks-and-opportunities-for-the-fintech-industry/