بانکداری دیجیتال چیست: 5 چالش پرریسک، 5 فرصت طلایی!

بانکداری دیجیتال چیست و از چه زمانی آغاز شد؟

به طور دقیق اگر بخواهیم به این پرسش پاسخ دهیم باید بگوییم هر نوع خدمات بانکی که از طریق موبایل و پلتفرم‌های بانکی توسط مشتریان انجام شود در حوزه بانکداری دیجیتال قرار می‌گرد. خدمات بانکداری دیجیتال نیاز به حضور فیزیکی در بانک ندارند و به صورت آنلاین و به کمک اینترنت انجام می‌شوند. البته این موضوع نیز باید در نظر گرفته شود که سیستم بانکداری دیجیتال در کنار فرصت‌ها و مزایایی که هم برای مشتری و هم برای بانکداران فراهم می‌کند چالش‌های پیچیده و خاص خود را نیز دارد که در این مقاله ملت ونچرز به آن‌ها خواهیم پرداخت.

و اما ببینیم که بانکداری دیجیتالی از چه زمانی وارد زندگی انسان معاصر شده است و چه تاثیری بر سرعت انتقال اطلاعات و روند کار در محیط های بانکی داشته است. سال 1960 میلادی آغاز بوجود آمدن سیستم بانکداری دیجیتال است. درست زمانی که استفاده از رایانه‌ها برای ذخیره اطلاعات مشتریان و بررسی و کاوش داده‌ها مورد استفاده قرار گرفت. جالب است که بسیاری از افراد گمان می‌کنند که بانکداری اینترنتی یک پدیده متأخر است که در چند دهه اخیر وارد زندگی انسان شده است در حالی که بیش از 60 سال است که امور بانکی خود را از طریق این سیستم پیش می‌برد. و شاید هم به همین دلیل است که انواع بانکداری دیجیتال مطرح شده است. اما آنچه در سال‌های اخیر نقش پررنگی در اکوسیستم بانکی پیدا کرده است نقش هوش مصنوعی در بانکداری دیجیتال است. بد نیست درباره تاریخچه بانکداری دیجیتال این موارد را هم بدانید که در دهه 1990 با ورود کارت های پرداخت و ATM ها مردم به طور رسمی شروع به استفاده از سیستم بانکداری دیجیتال نمودند و اوج این پدیده در سال 2000 بود که بانکها با استفاده بیشتر مشتریان از اینترنت کم کم شروع کردند به ارائه خدمات بانکی به صورت آنلاین.

کاربرد بانکداری دیجیتال در سیستم بانکی چیست؟

با توجه به اینکه امروزه بانکداری دیجیتال به بخش جدایی ناپذیر زندگی تبدیل شده است این پرسش در استای بررسی «بانکداری دیجیتال چیست» مطرح می‌شود که این پدیده دقیقاً چه کاربردی دارد و چرا این انقلاب فناورانه توجه بانک‌ها، مشتریان و سرمایه‌گذاران را به خود جلب کرده است؟ پیش از این به تعریف بانکداری دیجیتال پرداختیم اما کاربرد آن در واقع  فراتر از انتقال وجه یا پرداخت قبوض است؛ امروزه کاربران می‌توانند با چند ضربه انگشت:

·   وام دریافت کنند

·   سرمایه‌گذاری خود را مدیریت کنند

·   کارت‌های مجازی ایجاد نمایند

·   از مشاوران مالی مبتنی بر هوش مصنوعی کمک بگیرند

·   حساب افتتاح کنند

·   اعتبار مالی خود را بسنجند

·   قبوض را پرداخت کنند و غیره

یکی از مهم‌ترین کاربردهای بانکداری دیجیتال، «افزایش دسترسی و شمول مالی» است. این به چه معنی است؟ شرایطی را تصور کنید که در مناطق محروم یا روستایی که شعبه‌های بانکی وجود ندارد، افراد چطور می‌توانند از خدمات بانکی بهره‌مند شوند؟ با توجه به گستردگی اینترنت در دنیای امروز و در دسترس بودن گوشی‌های هوشمند، دروازه‌ای به سوی خدمات مالی امن و کارآمد از طریق Digital Banking باز شده است.به این شکل که افراد به راحتی و با یک آموزش ساده می‌توانند به پلتفرم‌های بانکی و مالی دسترسی داشته باشند و از خدمات این بان‌ک‌ها استفاده کنند.

همچنین، برای کسب‌وکارهای کوچک و استارتاپ‌ها، بانکداری اینترنتی امکان مدیریت جریان نقدی، پرداخت حقوق کارکنان و دریافت پرداخت‌های مشتریان را به‌صورت بلادرنگ فراهم می‌کند. که این امر می‌تواند هم در کاهش هزینه‌های مالی و هم در مدیریت زمان نقش داشته باشد. به این شکل که بانکداری دیجیتال هزینه‌های عملیاتی بانک‌ها را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد و کاهش نیاز به شعبه‌های فیزیکی، کارکنان اداری و فرآیندهای کاغذی، منابع را برای نوآوری و بهبود کیفیت خدمات آزاد می‌کند و در اختیار بانکداران قرار می‌دهد.کاربرد مهم دیگر بانکداری دیجیتال در تحلیل داده‌هاست که می‌تواند این امکان را برای بانک‌ها فراهم کند تا با به‌کارگیری داده‌های کاربران، تجربهٔ شخصی‌سازی‌شده ارائه دهند. مثلاً سیستم‌های دیجیتال می‌توانند الگوی مصرف کاربر را تحلیل کرده و پیشنهادهای هوشمندانه برای پس‌انداز، سرمایه‌گذاری یا کاهش هزینه ارائه دهند. این سطح از تعامل، در بانکداری سنتی غیرممکن بود. در نهایت، کاربرد بانکداری دیجیتال تنها به تسهیل معاملات محدود نمی‌شود؛ بلکه در حال تبدیل شدن به یک اکوسیستم مالی هوشمند است که امور مالی، تجارت، آموزش و حتی سلامت را به هم پیوند می‌زند. در این مسیر، همکاری بین بانک‌ها، فناوران و سرمایه‌گذارانی مانند ملت ونچرز، نقشی کلیدی در شکل‌دهی به آیندهٔ این تحول دارد.

تا اینجای مطلب متوجه شدیم که « دیجیتال مارکتینگ چیست»، مختصری درباره تاریخچه دیجیتال مارکتینگ صحبت کردیم و نقش و کاربرد آن را در تجربیات مالی مشتریان و بانکداران نیز بررسی کردیم. اما هر اتفاق نوآورانه‌ای باعث بوجود آمدن تغییر می‌شود و تغییرات نیز همیشه با چالش‌هایی روبرو هستند البته در کنار این چالش‌ها همیشه فرصت‌هایی نیز در مسیر قرار گرفته است که باعث رشد و خلاقیت و حتی سود دهی می‌گردد. در ادامه به بررسی چالش‌ها و فرصت‌های بانکداری دیجیتال می‌پردازیم.

5 چالش پرریسک بانکداری دیجیتال

در سال 2023 بنابر گزارشاتی که از اطلاعات آماری به دست آمد بانکداری دیجیتال با چالش‌های مختلفی روبرو بود که در ادامه از آن‌ها صحبت می‌کنیم. البته همانطور که تکنولوژی به سرعت در حال پیشرفت است قطعاً برای حل چالش‌های پیش رو نیز به سرعت راه حل‌هایی پیدا می‌شود؛ و با وجود همه این موارد شاهد این امر هستیم که نقش بانکداری دیجیتال روز به روز پر رنگ‌تر می‌شود.

1)    امنیت سایبری و پیشگیری از کلاهبرداری در بانکداری دیجیتال

به احتمال خیلی زیاد شما هم تا به حال پیامک‌هایی را از پلیس فتا و یا سایر مراکز مبارزه با جرایم سایبری دریافت کرده‌اید. تأکید بر این موضوع که رمز کارت خود را در اختیار هیچ کس قرار ندهید و یا چنانچه پیامکی با لینک ناشناس برایتان ارسال شد به هیچ عنوان لینک مورد نظر را باز نکنید زیرا ممکن است مورد کلاهبرداری سایبری قرار بگیرید.

موضوع این است که اولین و مهم‌ترین چالش در سیستم بانکداری دیجیتال، امنیت اطلاعات است. با گسترش بانکداری اینترنتی و اپلیکیشن‌های موبایل، حملات سایبری نیز افزایش یافته‌اند. نشت داده‌های مشتریان، کلاهبرداری‌های هویتی و حملات فیشینگ، نه تنها به اعتبار بانک‌ها آسیب می‌زنند، بلکه اعتماد عمومی را تضعیف می‌کنند. در ایران نیز با وجود تلاش‌های بانک مرکزی، هنوز زیرساخت‌های امنیتی در برخی از بانک‌ها ناکافی است.

یکی از راه‌هایی که بانک‌ها برای حل این مشکل در پیش گرفته‌اند استفاده از پلتفرم‌ها و اپلیکیشن‌های بانکی مربوط به خود بانک است. در واقع بانک‌ها بر روی این پروژه‌های نوآورانه سرمایه گذاری می‌کنند تا بتوانند مانع از بروز حملات سایبری شوند و این کار فقط از طریق بکارگیری فناوری‌های مختلفی ممکن است که شامل موارد زیر می‌شود:

-       رمزنگاری یا Encryption

-       احراز هویت چند عاملی یا Multi-factor Authentication  

-       نظارت بلادرنگ و آموزش مشتریان در برابر کلاهبرداری‌ها

2)    تفاوت بانکداری دیجیتال و الکترونیک: سردرگمی مفهومی

بسیاری از موسسات مالی هنوز تفاوت بانکداری دیجیتال و الکترونیک را درک نمی‌کنند. بانکداری الکترونیک فقط دیجیتال‌کردن فرآیندهای سنتی است (مثل انتقال آنلاین)، اما بانکداری دیجیتال، یک باز تعریف کامل از تجربهٔ مالی است با استفاده از داده‌ها، هوش مصنوعی و طراحی محور-کاربر. این سردرگمی، منجر به سرمایه‌گذاری‌های نادرست و راهکارهای نیمه‌باز می‌شود. حتی در برخی موارد ممکن است موجب بروز مقاومت در پذیرش و بررسی ایده‌های نوآورانه گردد. که همین امر نیز مانع از پیشرفت بانک‌ها با تکنولوژی روز می‌گردد.

3)    ضعف در زیرساخت‌های فناوری داخلی

یکی دیگر از چالش‌های مهم بانکداری دیجیتالی که بیشتر هم در اکوسیستم بانکداری کشور خودمان مشاهده می‌شود این است که بسیاری از بانک‌های ایرانی هنوز از سیستم‌های قدیمی (Legacy Systems) استفاده می‌کنند که با فناوری‌های نوین سازگار نیستند. این امر توسعهٔ انواع بانکداری دیجیتال، از بانکداری مبتنی بر API تا خدمات مالی شخصی‌سازی‌شده را با مشکل مواجه می‌کند. برای حل این چالش نیز یکی از اقدامات مهم می‌تواند آموزش نیروها در اکوسیستم بانکداری باشد همچنین فراهم کردن زمینه و منابع جهت آشنایی بیشتر بانکداران با شیوه‌های نوین بانکداری.

4)    چالش‌های نظارتی و قانونی در بانکداری دیجیتال

بسیاری از قوانین بانکداری هنوز هم بر اساس شیوه‌های سنتی وضع شده‌اند. ایجاد تغییر همیشه هم با سرعتی بالا همراه نیست. گاهی شیوه‌ها خیلی سریع‌تر از قوانین پایه تغییر می‌کنند؛ و اصلاً همین تضاد در شیوه‌های اجرایی و قوانین سنتی است که باعث می‌شود این قوانین نیز به سمت تغییر بروند. چرا که این تغییرات لازمه زندگی انسان امروز است. این نکته را نیز باید در نظر گرفت که مقررات از اهمیت بالایی برای ادمه شیوه‌های نوین بانکداری به حساب می‌آیند. زیرا حفظ امنیت، همانطور که پیش از این نیز اشاره کردیم از اولویت‌های واحدهای نظارتی در بانکداری دیجیتال است.

5) حفظ حریم شخصی مشتریان، چالشی چشمگیر در بانکداری دیجیتال

برای بکار گیری روش‌های نوین بانکداری، حفظ مشتریان قدیمی و جذب مشتریان جدید از مهمترین اقدامات اولیه به حساب می‌آید. اما امروزه بانک‌ها با این چالش روبرو هستند که چطور به مشتریان درباره امنیت اطلاعات و حریم شخصی آن‌ها اطمینان بدهند. این نگرانی که مبادا اطلاعات مالی ما در دسترس افراد زیادی قرار بگیرد و یا در اثر یک اشتباه امنیتی در رؤیت عموم واقع شود، از دغدغه‌های مشتریان است. برای حل این چالش نیاز است رویکردی جامع در مدیریت حریم خصوصی مصرف‌کنندگان اتخاذ شود به این ترتیب که:

-         شفافیت در نحوهٔ جمع‌آوری و ذخیره‌سازی داده‌ها افزایش یابد

-         استفاده از فناوری‌های پیشرفته در تمامی بخش‌های سیستم بانکی تبدیل به یک دستورالعمل اجرایی گردد.

-        قوانین بین‌المللی و داخلی یک کشور جهت حفظ حریم شخصی مشتریان لحاظ گردد.

هرچند چالش‌های پیش روی بانکداری دیجیتال می‌تواند از این هم بیشتر باشد اما تا این قسمت به 5 چالش اصلی اشاره کردیم اما بد نیست که در ادامه فرصت‌های این پدیده نوآورانه را نیز بررسی کنیم و به پاسخی برای این پرسش‌ها برسیم که اصلاً بانکداری دیجیتال می‌تواند فرصت‌هایی را پیش روی مشتریان، بانکداران و حتی استارتاپ‌ها قرار ‌دهد؟!

 5 فرصت طلایی در مسیر بانکداری دیجیتال

بعد از همه گیری کووید بسیاری از امور زندگی افراد به سمت دیجیتالی شدن سوق پیدا کرد. حالا دیگر نه تنها نسل جدید که بسیاری از افراد نسل‌های قبل هم به بانکداری دیجیتال اعتماد بیشتری کرده‌اند. مردم ترجیح می‌دهند یاد بگیرند که چطور از پلتفرم‌های بانکی برای رفع نیاز به خدمات بانکی استفاده کنند تا اینکه ساعت‌ها وقت بگذارند، به شعب مراجعه کنند، در صف‌های طولانی منتظر بمانند تا مثلاً یک قبض را پرداخت کنند. سیستم بانکداری دیجیتال همانطور که پیش از این اشاره کردیم در کنار چالش‌ها، فرصت‌هایی را نیز در اختیار افراد چه تحت لوای بانکدار و چه در نقش مشتری، قرار می‌دهد.

1. هوش مصنوعی در بانکداری دیجیتال: فرصت شخصی‌سازی و پیش‌بینی: یکی از این فرصت‌های ایجاد شده تحول در تجربه کاربری است که هوش مصنوعی در بوجود آمدن این تحول نقش پررنگی دارد. هوش مصنوعی نه تنها هزینه‌ها را کاهش می‌دهد، بلکه ارزش افزودهٔ واقعی ایجاد می‌کند. و از پیشنهاد محصولات مالی بر اساس رفتار مشتری تا تشخیص باگ‌ها در لحظه، می‌تواند کمک کننده و تسهیل کننده مسیر باشد.

2. بازار گستردهٔ بانکداری دیجیتال در ایران فرصتی برای نوآوری: با وجود چالش‌های یاد شده، بانکداری دیجیتال در ایران یکی از سریع‌ترین بازارهای رشد در منطقه است. بیش از 50 میلیون کاربر اینترنتی، نیاز فزاینده به خدمات مالی سریع و ارزان، و جوان‌ بودن جمعیت، زمینهٔ ایده‌آلی برای نوآوری فراهم کرده است. این هم فرصتی است برای استارتاپ‌های مالی تا ایده‌های خود را به حقیقت بدل کنند و هم فرصتی برای بانکداران تا در بازار رقابتی مشتریان بیشتری را جذب کنند.

3. همکاری با استارتاپ‌های فین‌تک، جهشی به سوی ایجاد تحول:  این یک فرصت طلایی است برای سودآوری و خلاقیت چرا که بانک‌ها دیگر نیازی نیست همه چیز را خودشان بسازند. با همکاری با استارتاپ‌های فعال در حوزهٔ خدمات بانکداری دیجیتال، بان‌ها این فرصت را پیدا می‌کنند تا به سرعت راهکارهای نوین را به نمایش و بهره‌برداری برسانند. اینجا است که سرمایه‌گذارانی مانند ملت ونچرز وارد عمل می‌شوند و با سرمایه‌گذاری در استارتاپ‌های وعده‌دار و تسهیل همکاری بین آن‌ها و بانک‌ها مسیر را هموارتر می‌کنند.

4. تحول به بانک‌های پلتفرمی، Platform Banking : حالا دیگر خیلی خوب می‌دانیم که در بانک‌ها فقط ارائه‌دهندهٔ خدمات مالی نیستند، بلکه به اکوسیستم‌های مالی تبدیل شده‌اند که خدمات غیرمالی (مثل آموزش، بیمه، خرید و...) را نیز ارائه می‌دهند. این مدل، علاوه بر اینکه درآمد بانک‌ها را از کارمزدهای سنتی به درآمدهای اکوسیستمی تغییر می‌دهد، سرعت عمل در ارائه خدمات، دسترسی راحت‌تر به خدمات و کاهش هزینه‌ها برای مشتریان را نیز به همراه دارد.

5. فرصت جهشی برای بانک‌های کوچک و خصوصی: در گذشته، بانک‌های بزرگ با منابع گسترده، رقابت را رقم می‌زدند. اما در دنیای دیجیتال، بانک‌های مجازی و بانک‌های خصوصی می‌توانند با سرعت، انعطاف‌پذیری و تمرکز بر تجربهٔ کاربر، جایگاه خود را در بازار بازتعریف کنند و البته این امر بدون نیاز به شعبه‌های فیزیکی گسترده صورت می‌گیرد. ممکن است افراد بدون توجه به قدمت یک بانک و صرفاً به دلیل دسترسی سریع‌تر به فرصت‌هایی مانند اخذ وام، اقدام به سپرده‌گذاری در یک بانک مجازی نمایند حتی اگر آن بانک یا موسسه مالی مدت کوتاهی است که به سیستم بانکداری کشور پیوسته است. از طرفی نیز شاهد این امر هستیم که بسیاری از بانک‌های سنتی اقدام به تاسیس بانک مجازی نموده‌اند تا از قافله بانکداری دیجیتال عقب نمانند.

سوالات متداول:

1)    آیا بانکداری دیجیتال امن است؟

بله، به شرطی که بانک یا ارائه‌دهندهٔ خدمات از استانداردهای امنیتی روز دنیا پیروی کند. بانک‌های دیجیتال معتبر از فناوری‌هایی مانند رمزنگاری پیشرفته، احراز هویت چند عاملی (MFA)، زیست‌سنجی (مثل تشخیص چهره یا اثر انگشت) و نظارت بلادرنگ استفاده می‌کنند. علاوه بر این، مقرراتی مانند GDPR یا الزامات بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، بانک‌ها را موظف به محافظت از داده‌های مشتریان کرده‌اند. با این حال، کاربران نیز باید مراقب باشند: رمزهای عبور قوی انتخاب کنند، از شبکه‌های عمومی برای تراکنش استفاده نکنند و همیشه آخرین نسخهٔ اپلیکیشن بانک را نصب داشته باشند.

2)  تفاوت بانکداری دیجیتال و بانکداری اینترنتی چیست؟

بانکداری اینترنتی فقط یک روش دیجیتال برای انجام کارهای سنتی خدمات بانکی مانند انتقال وجه یا پرداخت قبض است. اما بانکداری دیجیتال یک رویکرد جامع است که تمام جنبه‌های بانک را، از پشتیبانی مشتری و اعطای وام گرفته تا طراحی محصول و تحلیل رفتار کاربر، دیجیتالی و هوشمند می‌کند.

3) آیا بانکداری دیجیتال جایگزین بانک‌های سنتی می‌شود؟

نه لزوماً «جایگزین» بلکه تکمیل کننده و متحول کننده آن‌هاست. بانک‌های سنتی که به موقع خود را با تحولات دیجیتال همگام کنند می‌توانند با ترکیب اعتماد عمومی و زیرساخت‌های موجود با نوآوری‌های دیجیتال به قدرتمندترین بازیگران بازار تبدیل شوند.

منابع:

https://www.decta.com/company/media/what-is-digital-banking-and-how-does-it-work

https://sbs-software.com/insights/what-is-digital-banking/